VUB-geo-archeologe laat publiek graven in duizenden jaren landschapsgeschiedenis

Wie een put graaft, kijkt terug in de tijd. In de bodem liggen niet alleen archeologische voorwerpen, maar ook de sporen van verdwenen landschappen, klimaatverandering en eeuwenlang menselijk ingrijpen. Ella Egberts maakt die verborgen geschiedenis zichtbaar tijdensMuddy Minds, an exhibition and audience research in Mirns, Frisian. Until September 12, archeology and contemporary art literally work side by side and through each other, with work by Jumana Manna, Alexandra Hunts, Matilde Yilmaz and Magali Reus. The focus is on a geo-archaeological excavation in which Egberts, together with artists and visitors, investigates what different soil layers say about the history of the landscape. “A landscape hides a huge archive,” says Egberts. “Sand, clay and peat can tell what an environment used to look like, but also how people have changed landscapes.”

Op het terrein in Mirns komen opvallend veel hoofdstukken van die geschiedenis samen. In de bodem zijn natuurlijke en menselijke processen terug te vinden die zich op totaal verschillende tijdschalen hebben afgespeeld: van de ijstijd en het warmer wordende klimaat, met een forse stijging van de zeespiegel, tot overstromingen, inpoldering, landinrichting en hedendaags landgebruik. Ogenschijnlijk onooglijke resten kunnen toch informatie bevatten: bewaarde zaden, rietveen, sporen van wadpieren en verschillende soorten zand helpen reconstrueren hoe het landschap veranderde.

Archeology touches on exactly thatMuddy Minds. Want ook archeologen selecteren voortdurend wat ze belangrijk vinden, bewaren en interpreteren. Wat vandaag afval of een onbeduidend gebruiksvoorwerp lijkt, kan voor de archeoloog van de toekomst een belangrijke bron van informatie zijn. “Archeologie gaat niet alleen over spectaculaire vondsten”, zegt Egberts. “Het gaat vooral over verbanden. Een voorwerp krijgt betekenis door de plek waar het wordt gevonden, door de bodem waarin het zit en door wat er rondom ligt. Eigenlijk probeer je uit heel veel kleine sporen opnieuw een landschap en het menselijke leven daarin te begrijpen.”

Die benadering gebruikt Egberts ook duizenden kilometers verderop. De VUB-onderzoekster verricht onderzoek in de Westelijke Woestijn van Irak, een gebied waar opvallend weinig bekend was over menselijke aanwezigheid tijdens het Pleistoceen, het tijdperk van de ijstijden. Tijdens veldwerk in de omgeving van Shbicha, ongeveer 150 kilometer ten zuidwesten van Najaf, ontdekten Egberts en haar collega's meerdere paleolithische vindplaatsen in een gebied van amper 10 bij 20 kilometer. Tijdens eerder veldwerk vond het team grote concentraties stenen artefacten aan het oppervlak, vooral uit het Midden-Paleolithicum (https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-evidence-for-pleistocene-hominin-presence-in-the-northeast-arabian-desert-iraq/2285D1EA6D88F026925E49C325F3D992).

Tijdens de meest recente campagne ondekten de archeologen ook archeologisch materiaal in sedimentaire context. Hier is de bodem erg belangrijk. Anders dan de grote contentraties artefacten aan het oppervlak, geeft de bodem de mogelijkheid om vroegere landschappen en menselijke aanwezigheid aan elkaar te verbinden. Egberts kreeg van de International Association for the Study of Arabia middelen om de sedimenten en daarmee menselijke aanwezigheid en de verloren landschappen van de Westerse Woestijn van Irak voor het eerst direct te dateren. De methode die Egberts daarvoor gebruikt is optisch gestimuleerde luminescentie datering. De methode dateert sedimenten en is daarom extra geschikt voor geo-archeologisch onderzoek. Diezelfde methode staat ook centraal in het project in Friesland. Om correcte data te genereren mogen sedimenten niet aan daglicht bloodgesteld worden. Dat betekent dat Egberts ’s nachts onderzoek doet. Het werk in Friesland bood een unieke gelegenheid voor bezoekers om erbij te zijn. “De sfeer van de nacht geeft iets magisch en laat zien hoe wetenschappelijk onderzoek ook heel veel verborgen schoonheid heeft.”

The finds in Iraq are important because it is geographically located at a crossroads between Africa, Asia and Europe. Yet archaeologists still know relatively little about the people who moved through the area during the Pleistocene. The Iraqi desert may therefore provide missing pieces in the story of the spread of early hominids through Southwest Asia. Knowledge about the landscape is at least as important as the stone tools themselves. Where today there is a dry desert, there were lakes and watercourses during the Pleistocene. By linking archaeological finds to geomorphological history, Egberts tries to find out when and under what circumstances people were present there. “The interesting thing is that we don't just want to know that there were people here,” says Egberts. “We want to understand what landscape they lived in, where water was available and how they moved through that landscape. The soil and relief are just as important as the tools we find.”

Van op zoek naar water, naar het houden van droge voeten, wordt ook in Friesland het leven van mensen mede door het landschap gevormd. De historische boerderij van REST werd gebouwd op net iets hogere, zandige ondergrond, omgeven door natte velden. In Friesland wordt die manier van kijken toegankelijk gemaakt voor een breed publiek. Er zijn wandelingen, gesprekken en workshops waarin kunstenaars en wetenschappers vanuit verschillende invalshoeken naar hetzelfde landschap kijken.

Info

De tentoonstelling vindt plaats bij REST, een artistiek onderzoeksproject rond een historische boerderij in Mirns in Zuidwest-Friesland. REST onderzoekt er de grens tussen natuur en cultuur en stelt daarbij een bedrieglijk eenvoudige vraag: wat is natuur, wat is cultuur – en wie bepaalt het verschil?

Muddy Mindsloopt tot 12 september 2026 bij REST, Wieldyk 8 in Mirns. De tentoonstelling is op vrijdag en zaterdag geopend van 12 tot 17 uur en is gratis toegankelijk.